نقش شايعه در بسيج افكار عمومي

چارلز هورتن كولي از نظريه پردازان مكتب شيكاگو مي گويد :

" افكار عمومي حاصل جمع قضاوتهاي فوري اكثريت نيست بلكه قضاوت تبلور يافته همه اشخاص مستقل، جدا از تعلق آنها به اكثريت يا اقليت است. "

 

        مقدمه:

     افكار عمومي همواره يكي از مهمترين دغدغه هاي سياستمداران در تصميم گيري هاي مهم و استراتژيك سياسي بوده است. همراه ساختن افكار عمومي با اهداف سياسي، تقريباً 70% موفقيت يك تصميم گيري سياسي را تضمين مي كند. تاكنون روش هاي گوناگوني براي جلب حمايت افكار عمومي توسط كارشناسان عرصه مسائل سياسي مطرح گرديده است. استفاده كارشناسانه از تبليغات رسانه اي، شناخت قابليتهاي گسترده رسانه هاي جمعي مانند شبكه هاي تلويزيوني (درون مرزي و برون مرزي)، شبكه هاي راديوئي، خبرگزاري ها، مطبوعات و شبكه هاي خبري مجازي، شناخت دقيق مخاطبين، ايجاد فضاي باز سياسي براي مشاركت هاي عمومي و ... تنها برخي از روش ها و ابزارهائي است كه مي تواند در ايجاد بستر مناسب براي جلب حمايت افكار عمومي مورد استفاده قرار گيرند. در واقع با گسترش رسانه هاي همگاني و روند سريع شبكه اي شدن جهان و همچنين تغيير نوع نگرش عامه مردم، پديده اي نوظهور بنام افكار عمومي يا Public Opinions پا به عرصه سياست نهاد. اين پديده نوظهور كه در حقيقت برخواسته از اراده مردم و خواست آنان است، نقش مهمي در بسياري از حوادث و رويدادهاي سياسي، اقتصادي و اجتماعي كشورهاي جهان تاكنون ايفاء كرده است. افكار عمومي، نوعي پديده رواني- اجتماعي محسوب مي شود كه عبارت است از « ارزيابي مشترك، روش و نظر مشترك گروهي اجتماعي در مسئله‌اي است كه همگان به آن توجه و علاقه دارند و در لحظه معيني، بين عده زيادي از افراد، اقشار، طبقات يا سراسر اجتماع، عموميت نسبي مي‌يابد و عامه مردم آن را مي‌پذيرند. افكار عمومي به شكل تأييد يا مخالفت با يك عمل، نظر، شخص، واقعه و به صورت خواسته، مطالبه، پيشنهاد و توصيه، تجلي مي‌يابد. » "مهرآرا، علی اكبر (۱۳۷۳)؛ زمینه روان شناسی اجتماعی؛ انتشارات مهرداد

      يكي از روشهاي جلب افكار عمومي همانطور كه گفته شده تبليغ يا Propaganda مي باشد. تاثير گذاري بر شمار زيادي از افراد براي پيوستن به يك ايدئولوژي، حزب تشكل سياسي و همچنين برانگيختن افراد به انجام عملي خاص، هدف اصلي تبليغ مي باشد. براي اثرگذاري بيشتر تبليغ در عرصه هاي سياسي، اجتماعي و اقتصادي بايد مخاطبين خود را دقيق بشناسيم. از نيازهاي او مطلع باشيم. بايد تلاش كنيم با فرهنگ او آشنا شويم. لقب گذاري (برچسب زدن بر افراد)، تعميم با زرق و برق، انتقال (از زبان چهره هاي محبوب جامعه )، و شهادت (شخص محبوب و منفور اظهار نظر مي كند)، روش توده پسند، جمع و جور كردن كارتهاي يكدست، تظاهر به يكپارچگي (پيوسته از مردم مي خواهند به اكثريت كه آنها هستند بپيوندند.)، هجوم براي سوار شدن به واگن (ايجاد مسابقه بين مردم)، روش هاي پنهان و آشكار هدف تبليغ (روش تلقيني و غير علني)، روش ضد تبليغ (با استدلال و منطق)، روش تكرار، روش كمونيست ها در چين ( Brain Washing) يا شستشوي مغزي از جمله روش هاي تبليغ مي باشند. با اينحال در اين تحقيق بدنبال بررسي تمامي اين روش هاي تبليغي نخواهيم بود و صرفاً تمركز اين پژوهش، بر روي پديده ي پنهان تبليغ كه بخشي از واقعيت هاي اجتماعي را همواره همراه خود دارد يعني « شايعه » " اين طفل نامشروع افکار عمومی" و نقش آن در افكار عمومي در برحه زماني پس از پيروزي انقلاب اسلامي ايران خواهد بود.

        طرح مسئله پژوهش:

       بسياري از نظريه پردازان عرصه علوم سياسي، پيروزي انقلاب اسلامي ايران در بهمن 1357را به عنوان يكي از پيچيده ترين و بزرگترين تحولات قرن اخير بر مي شمارند. اين پيروزي در شرايطي رقم خورد كه گروه ها، تشكل ها، احزاب و بسياري از فعّالان سياسي و مذهبي در پيروزي آن نقش داشتند و سلسله ي پادشاهي 2500 ساله را برچيدند. حكومت پهلوي كه داعيه ژاندارمي خاورميانه را در سر مي پروراند و خود را يكي از قدرت هاي بلامنازع در آسيا مي پنداشت، باامواج سهمگين انقلابي توده مردم، سرنگون گشت. پيروزي انقلاب اسلامي، بسياري از جنبش هاي انقلابي جهان سوّم را نيز تحت تأثير قرار داد و اين اثرگذاري چندان خوشايند منافع قدرت هاي غربي نبود و از بدو پيروزي انقلاب اسلامي اقدامات نرم افزاري و سخت افزاري عليه جمهوري اسلامي ايران توسط جريانات هدايت يافته داخلي و خارجي طراحي وانجام گرفت. جنگ تحميلي 8 ساله و ترور بسياري از شخصيت هاي برجسته فرهنگي، سياسي و اقتصادي دولت از جمله اين اقدامات بود ليكن آنچه كه در مقاطع مختلفي تاريخي انقلاب اسلامي بر جريانات داخلي كشور تأثيرگذار بود و بحران هاي متعدّدي را موجب گرديد، جنگ رواني و عمليات رواني دشمنان انقلاب اسلامي بود كه در طي بيش از 30 سال از پيروزي انقلاب اسلامي همواره جامعه اسلامي ايران و دولتمردان ايران اسلامي را نشانه رفته است. در طول سال های پس از انقلاب اسلامی، حجم گسترده ای از جنگ رواني علیه نظام و مسئولان آن در راستای عملیات روانی غرب مطرح گردید که اهدافي چون القای ناتوانی مسئولان در اداره حکومت و ناکارآمد نشان دادن حکومت دینی، وجود اختناق و فقدان آزادی در کشور، جعل اخبار مربوط به حضور مردم در صحنه های دفاع از انقلاب و نظام، تضعیف نهادهای ارزشی و دینی، تضعیف روحانیت و مرجعیت و همچنين ترور شخصيتي مسئولان عالي رتبه نظام و حذف مهره هاي كارآمد در رأس نظام جمهوري اسلامي ايران را همواره دنبال مي كرده است. امّا براستي ميزان اثرگذاري شايعه بر افكار عمومي در دوران پس از انقلاب اسلامي چه ميزان بوده است؟ آيا براستي شايعه بر روند تصميم گيري هاي سياسي در بحران هاي استراتژيك در دوران انقلاب اسلامي نقش داشته است؟ شرايط پذيرش شايعه در افكار عمومي و رشد آن چه مي تواند باشد؟ راه هاي مقابله با شايعه و شايعه پردازان در جامعه چيست؟ آيا امكان تشخيص منبع شايعه، نوع مخاطبان و مجراهاي آن وجود دارد؟ اين پژوهش تلاش خواهد كرد به بخشي از اين پرسش ها پاسخ گويد و اين ابزار قديمي پديده ي نوظهور جنگ رواني را كه در طي بيش از 30 سال از پيروزي انقلاب اسلامي همواره در بحران هاي گوناگون بر آن تأثير منفي گذاشته است بيشتر مورد مطالعه قرار خواهد داد. شايعه بعنوان بخشي از جنگ رواني با اهداف بسياري طراحي و برنامه ريزي مي شود كه در اين پژوهش تلاش خواهيم كرد ضمن ارائه تعاريفي از واژه ي "شايعه" و انواع آن و بطوركلي اهدافي كه اين پديده ي روانشناسي سياسي در بحران هاي اجتماعي و سياسي ايفاء مي كند، به ذكر نمونه هائي از آن كه از بدو پيروزي انقلاب اسلامي ايران در بحران ها نقش داشته اند بپردازيم و در نهايت راه هاي غلبه بر بحران هائي از اين دست را مورد بررسي قرار خواهيم داد. بي ترديد شايعه در زمره ي موضوعات مهم ملي براي هر كشوري قرار مي گيرد.  

      شايعه:

      « واژه ی شایعه دارای ریشه ای عربی است وحروف اصلی آن « شیع» می باشد که بر وزن « فاعل » به « شایع » تبد یل شده است به معنای رواج دهنده . « ه » آخر شایعه به صورت « ة » بوده است که در زبان عربی علامت مؤنث است و برای نشان دادن وحدانیٌت موضوع به کار رفته است مانند واژه ی واقعه که اشاره به یک حادثه ی واحد دارد . شایعه  نیز اشاره به رواج یک موضوع  واحد دارد . در زبان فارسی به مرور زمان کلمه ی « شایعه » به دلیل راحتی در تلفظ به جای واژه ی « شایعة » به کار گرفته شده است. در زبان انگليسي نيز معادل Rumor را براي اين واژه مي بينيم. »

       تعاريف:

       شایعه عبارت است از یک گزاره ویژه و گمانی که ملاکهای اطمینان بخش رسیدگی در آن وجود نداشته باشدکه معمولاً به صورت شفاهی از فردی به فرد دیگر انتقال می‌یابد. به نظر می‌رسد که دو شرط "اهمیت" و "ابهام" در انتقال شایعه، قانون اصلی شایعه را توضیح دهد. بدین معنا که فرمول حدت و شدت شایعه را می‌توان به این صورت تعریف کرد: میزان رواج شایعه تقریباً برابر است با حاصلضرب اهمیت در ابهام موضوع مطروحه در آن شایعه. به عبارت ديگر برای ایجاد شایعه دوعامل« ابهام و اهمیت » ضروری هستند. وجود شایعه بدون یکی از اين دو عنصر، غير ممكن است؛ زیرا نسبت بین این دو ضرب ا ست. در نتیجه با نبود یکی از آنها، جواب صفرخواهد بود. اگر این دو عنصر « اهمیت و ابهام » را به صورت کمّی محاسبه کنیم، می توان برای محاسبه ی شدت شایعه، رابطه ی زیر را مورد استفاده قرار داد:

(R (Rumor) ~ I ( Importance ) × A (Ambiguity 

       بدین معنی که شدٌّت شایعه (Rumor ) تقریبا (~) برابراست با حاصلضرب اهمیت ( Important ) در ابهام (Ambiguity) ( آل‌پورت، گردن و پستمن، لئو؛ روان‌شناسی شایعه، تهران، مرکز تحقیقات و مطالعات و سنجش برنامه‌ای صدا و سیمای جمهوی اسلامی ایران، چاپ دوم، 1374 ص 9 ) 

     طبق همين تعريف مي توان به شايعاتي كه اخيراً در رابطه با بحث حذف يارانه ها در كشور اتفاق افتاده اشاره كرد. شايعاتي از قبيل اينكه یارانه ها را هم که قطع کردند ، از اول هم معلوم بود که همین یکی دو را هم به زور ریخته اند، تو بانکها غوغاست ، همش دروغ بود ، اونهاکه زرنگ بودند رفتند ویک مقداری گیرشون آمد ، ظاهرا تا فردا بانک ها دیگه پول نمی دهند، قراره به همین نسبت که پول به حساب ها ریخته اند ، با بیست درصد بیشتر از حقوق ها کم کنند، حالا موقع ثبت نامها در مدارس ودانشگاه ها متوجه می شوید که چه بلایی سرمون آورده اند، اینطوری که می گویند فقط بچه های خودشون می تونند از این به بعد تحصیل کنند، تا هفته آینده همه چیز تا ده برابر گران خواهد شد، این پولی که دادند برای این بود که سرو صدایی بلند نشه ، مجلس از اول هم مخالف بود ، همین یکی دو اجازه داشتن که آنهم دستور قطعش صادر شده، قراره بنزین از سال 90 به بعد با قیمت 1400 تومان عرضه شود، این پولها از ذخیره ارزی داده شده و تا پایان سال هم این ذخایر تمام می شود و از سال جدید پولی در کار نیست، سخنگوی طرح هدفمندی (فرزین) قصد داشته در یک مصاحبه واقعیتهای طرح را بگوید که عوضش کردند، رئیس بانک مرکزی نیز عنقریب تعویض خواهد شد، عدد ورقم هایی که برای آب وبرق وگاز در تلویزیون گفته می شود ، صوری است و وقتی قبض ها بیاید  دو برابر این رقم ها محاسبه شده است، بانک ملی به کسر بودجه خورده و مشتری هاش دارند دست خالی برمی گردند، تعدادی از نمایندگان به عوامفریبی دولت اعتراض کرده اند که با پا در میانی لاریجانی از آنها خواسته اند که جو مجلس را متشنج نکنند، در محلس دارند امضاء برای طرح استیضاح رئیس جمهور جمع آوری می کنند، آمار ارزانی توسط رسانه صدا وسیما ، دروغی است که دولت طرحش را داده است، چندین کارخانه به دلیل گران شدن انرژی (گازوئیل ، برق وگاز) اقدام به اخراج کارگران خود کردند و خیلی از کارخانه ها هم دارند تعطیل می شود، شايعه جنگ قدرت در ايران كه در سال 1372 شايع شده بود عده اي به منزل حضرت امام (ره) حمله كرده و 20 نفر در بيت ايشان كشته شده اند ( اين شايعه در روزنامه واشنگتن تايمز منتشر شد و منبع اين خبر را دفتر ابوالحسن بنىصدر در پاريس اعلام كردند و تلويزيون جمهوري اسلامي ايران با استناد به پخش سخنرانى حضرت امام (ره) آن را تكذيب كرد، و هزار و يك مثال ديگر كه اخيراً در بسياري از خبرگزاري ها و پايگاه هاي اطلاع رساني و ميان مردم منتشر شده است.

       براي مردم موضوع اقتصاد بسيار حائز اهميّت است و هر چه كه به نحوي باعث ايجاد تحولات در اين خصوص شود نيز حائز اهميّت مي شود. شايعات مربوط به بحران گراني و تورّم با حذف يارانه ها باعث نگراني هاي بسياري نزد مردم شده است و هرچه ميزان ابهامات در اين رابطه بيشتر باشد، اثرگذاري شايعه هم بيشتر خواهد شد. شايعه، نخست از گران شدن بنزين آغاز مي شود سپس به هرجنبه ي اقتصادي كه به نحوي با بنزين مرتبط باشد گسترش يافته و باعث نگراني هائي نزد جامعه خواهد شد. نبرد فعلي، در واقع نبرد ميان توجيه كردن اين تصميم گيري اقتصادي نزد افكار عمومي و كسانيكه به نوعي شايعه سازان اين عرصه بودند و باهدف ايجاد بحران نزد افكار عمومي پا به عرصه گذاشته اند. بنابراين بر اساس آنچه كه آلپورت و پستمن مي گويند، شايعه مبتني بر علاقه مردم به يك موضوع خاص و ميزان ابهام آن موضوع خاص دارد. در حقيقت فرایندی است که از طریق آن ، اخباری بدون آنکه از مجراهای رایج و رسمی گذشته باشند، منتشر و غالباً تحریف می شوند.

       در علم ارتباطات، شایعه را گفتمان‌های غیر رسمی و نامعتبر و در نتیجه نهایی اطلاعات وارسی نشده می‌دانند که در چند مرحله در چارچوب نظام ارتباطی پرورانده شده است و از آنجایی که اطلاعات در هر مرحله دست به دست شده است، اغلب تحریفاتی در آنها صورت می‌گیرد. ممکن است بعد از چندین بار تحریف، محصول نهایی به کلی با آنچه در ابتدای کار منتقل شده متفاوت باشد. «هنگامی که افراد به شدت مشتاق کسب خبر درباره چیزی هستند، اما نمی‌توانند اطلاعات موثقی بدست آورند، مستعد پذیرش شایعه‌ها می‌شوند. (کوئن، بروس؛ مبانی جامعه‌شناسی، غلامعباس توسلی و رضا فاضل، تهران، سمت، چاپ سوم، پائیز 1373، ص330)

      در پديده ي شايعه، شنوندگان معمولاً آن را به عنوان يك دليل و مدرك قانع كننده در نظر نمي گيرند بلكه بيشتر در جهت شيوع آن و گسترش آن علاقمند هستند. از اين منظر است كه شايد بتوان آن را به آب شور دريا تشبيه كرد كه هر چه نوشيده شود عطش تشنگان را صد چندان مي كند. از شایعه رؤیت تصویر حضرت امام(ره) در کره  گرفته تا شایعه بمباران هسته‌ای ایران یا وقوع زلزه مهیب در تهران و یا شایعه اموال و دارایی‌های آنچنانی مسوولان کشور و امثال آن، همه و همه ويژگي هاي خاصّ خود را در يك مقطع زماني خاصّ و با هدف خاصّ دنبال مي كنند.

      شايعه به لحاظ كاربردي، در حقيقت داستان يا خبري مي باشد كه دور از واقعيت است و در شرايطي شايع مي شود كه در موضوعي مشخص، ابهاماتي نزد افكار عمومي وجود دارد. شايعه در واقع بخشي از فرهنگ هر جامعه محسوب مي شود و اصولاً باورپذيري يك شايعه به هنگي جهت گيري آن شايعه به افكار عمومي رايج ارتباط پيدا مي كند.

      لازار ژوديت در كتاب افكار عمومي، در خصوص شايعه مي گويد: " پديده اي است كه واقع شدن و رخ دادن آن حقيقي يا غير حقيقي مي باشد ، افراد و گروه خاصي در جلو بردن آن موثرند و عموماً به آن دامن مي زنند و تأثير آن به كلي بيش تر مي باشند. "

      اينكه بگوئيم شايعه اساساًٌ نادرست است، كاملاً غير منطقي مي باشد. بطوركلي بايد متذكر شد كه شايعه يقيناً بر مبناي واقعيتي استوار است و حساسيت عموم مردم يك جامعه بر موضوعي خاص، باعث مي شود تا شايعه با مطالبي غيرواقعي كه هدف خاصي را دنبال مي كنند، آميخته و خود بعنوان منبعي خبري موثق سر از رسانه هاي گروهي در آورد. در شايعه، شنوندگان يا مردم، ابتدا شايعه را درك مي كنند و سپس آن را در حافظه خود ثبت كرده و آنگاه اقدام به انتقال آن مي نمايند. امّا در اين فرآيند، پارامتر ديگري را نيز شاهد هستيم و آن تحريف خبر توسط مردمي است كه شايعه را منتقل مي نمايند. بر اساس اين تعريف، مي بينيم كه هرچه شايعه بيشتر عمر كند و براي مدّتي طولاني تر بر روي موج افكار عمومي جامعه شناور باشد، از شكل اصلي خود دور خواهد شد و چه بسا در بسياري مواقع مختصر و يا حتّي به آن شاخ و برگ داده شود. صاحب نظران ارتباطات می گویند شایعات در فضای انحصار و انسداد رسانه ها شکل می گیرند. زمانی که خروجی رسانه های جامعه از طرف خود آنها( خود سانسوری) یا بر اثر فشار از بالا ( سانسور) بسته شود و یا  در صورت سکوت منابع خبری که غالباً مسئولان سیاسی، اجتماعی و اقتصادی کشور هستند،اطلاعات مورد نیاز مخاطب عرضه نشود و این موقعیت زمان تولد شایعه است.

      « اصولاً شايعه، يتي معارض دارد، ممكن است به صورت حملاتي آرام آغاز شود، با وزشي چون طوفان سخت داشته باشد. ممكن است مسالمت آميز باشد و در آن جز آرزوهائي براي آينده اي خوب چيزي ديگر يافت نمي شود و يا ممكن است نابود كننده باشد و مفاهيمي مانند نفرت، كراهت و تخريب را شامل گردد. ازجهت ديگر به موج دريا شباهت بيشتري دارد كه ناگهان در سطح دريا بالا مي رود و بارديگر به قعر دريا فرو مي افتد تا دوباره وقتي شرايط مساعد گرديد، ظهور كند و در هر صورت يك بيماري اجتماعي است كه انسان به آن مبتلا مي شود و نمي تواند به سهولت از آن دوري جويد يا خلاص شود.» ( صلاح نصر؛ جنگ رواني (كلامي)، ترجمه: محمودحقيقت كاشاني، تهران، سروش (انتشارات صدا و سيما)، 1380، ص 294 )

       ناهنجاری های اجتماعی در زمان وجود بحران از دلايل اصلي شايعات محسوب مي شوند و در اكثر مواقع از مجاري غیر رسمی و توسط ع مردم گسترش مي يابند. شايعه مي تواند هم هدف خاصّي را دنبال كند و هم مي تواند بدون هدف باشد كه البته بستگي به كساني دارد كه از آن نفع مي برند. معمولاً وقتي شايعات از طريق رسانه هاي جمعي و گروهي شايع مي شوند، با هدف و غرض ورزي خاصّي مانند سرپوش نهادن بر خبري خاصّ كه باعث ايجاد بحران نزد افكار عمومي مي شود گسترش مي يابند. در بسياري مواقع نيز، انتشار شایعه با هدف تحليل و بررسي بازخوردها و واکنش های جامعه نسبت به موضوعي خاص صورت مي گيرد. مانند شايعه بمباران هسته اي جمهوري اسلامي ايران، حمله به تأسيسات هسته اي ايران توسط رژيم اشغالگر قدس و يا شايعه بيماري حاد رهبر معظّم انقلاب. در واقع شايعه پردازان با القاء اين شايعات بدنبال تجزيه و تحليل افكار عمومي براي رسيدن به يك اجماع مطلق مي باشند تا بر اساس آن تصميم گيري هاي استراتژيك خود را اتخاذ نمايند. واكنش نشاط انگيز مردم و برخورد از روي رضايتمندي افكار عمومي جامعه مي تواند نوعي ارزيابي مبني بر خالي شدن تكيه گاه مردمي جمهوري اسلامي ايران و درنتيجه فقدان مشروعيت اين نظام تلقّي گردد. حال كه با تعريف واژه ي شايعه آشنا شديم، در ادامه به عوامل پيدايش شايعه اشاره خواهيم كرد و به ذكر برخي نمونه هاي آن در طي سال هاي پس از پيروزي انقلاب اسلامي مي پردازيم.      

     عوامل پيدايش شايعه:

     عوامل متعددي در پيدايش شايعه تأثير گذارند. گاهي شايعه بدليل کنجکاوی و ماجراجویی، خود بزرگ بینی و جلب توجه کردن (در این حالت شخص با رساندن این منظور که من چیزی را می دانم که تو نمی دانی !، خودنمایی می کند)، دوست یابی و سرگرم کردن همسالان (شایعه معمولا در بین جوانان در بین یک محاوره طنزآمیز ظاهر می شود؛ اغلب در جمع های دوستانه جوانان هنگام وقت گذرانی یا خنده، برای سرگرم کردن یکدیگر بسیاری از شایعاتی را که شنیده اند بازگو می نمایند)، بروز ناخواسته امیال سرکوب شده درونی و آرزوهای محقق نشده فردی یا گروهی، فرافکنی، موضع گیری علیه آنچه تهدید به حساب می آید، ایجاد اطمینان کاذب و فریب یا انحراف افکار عمومی، سوءظن و بد گمانی، بزرگ جلوه دادن برخی اشخاص، ارضای کینه و خصومت آشکار یا پنهان، تهدید و انتقام. شايعه مي تواند داراي ويژگي هاي ئي چون قابليت تبديل شدن به جزئيات – دقيقاً به همان صورت كه درخصوص فعاليت هاي مسالمت آميز هسته اي جمهوري اسلامي ايران اتفاق افتاد تا جائيكه مباحثي چون تهديد اونيت خاوريانه و جهان در صورت دسترسي ج.ا.ا به بمب اتمي و مثال هاي ديگر كه همواره باعث به انزواكشاندن ايران در مجامع بين المللي شده است. برجسته سازي هر رويدادي كه به صورت شايعه بيان مي شود ، در جريان انتقال از فردي به فرد ديگر، دچار دگرگوني و تغييرات اساسي مي شود . و در پايان به شكلي بازگو مي گردد كه هيچ گونه شباهتي به اصل داستان نداشته است. امّا بطور كلي ويژگي هاي زير را مي توان براي شايعه بر شمرد.

1. منبع نامشخص
2. مخاطبان متنوع
3. مجراهاي انتقال رسمي و غير رسمي
4. سرعت بالا
5. استفاده از قيد زمان حال
6. هزينه اندك
7. قابليت پذيرش بالا
8. قابليت كنترل دشوار
9. توليد ساده
10. مبارزه با آن پيچيده و دشوار

     تفاوت بين ميزان عرضه و تقاضاي اطلاعات ، يعني زماني كه ميزان تقاضا براي اطلاعات بيشتر از عرضة آن باشد، وجود اطلاعات ناقص و متضاد، عدم اعتماد مردم نسبت به رسانه ها در زمان بحران، وجود كانالهاي غير رسمي مختلف اطلاعات، رهبران فكري و گفتگوهاي شفاهي ، نقل قول ها، شك و ترديد در مورد يك رويداد، همه و همه از عوامل پيدايش شايعه است.

      انتشار شايعه:

     میزان اهمیت خبر در افکار عمومی، وجود اضطراب شخصی و نگرانی اجتماعی، بروز ابهام و میزان استعداد شایعه پذیری، وجود افکاری مالامال از عقده یا عقیده های غالبی در جامعه، از علل تاثیرگذار بر کیفیت و کمیت انتشار شایعه در جامعه می باشد. زمینه روانی افراد مانند اشخاص تلقین پذیر (suggestible)، از عمده ترین عوامل انتشار شايعه است. اکثر این افراد ساختار ذهنی قوی و سالمی نداشته و از تجزیه و تحلیل مسایل پیرامون خود عاجزند. بیشتر کسانی که در قبال شایعه تلقین پذیر هستند، شایعات هم سنخ را در بخش هایی از حافظه طولانی مدت خود جای می دهند. به اعتقاد برخی از روان شناسان، شایعه پذیری می تواند یک آزمون روانی برای سنجش شخصیت افراد باشد. این عده معتقدند که شایعه شاخص مهمی برای سنجش روحیه گروه های خاص به شمار می رود. دلايل ذيل نيز در انتشار شايعه بي تأثير نيستند:

1. وجود وابستگی خبری و اطلاعاتی به رسانه‌های عمده
2. بالا بودن میزان هیجانات و التهابات اجتماعی
3. ضعف همبستگی اجتماعی و وجود شكاف‌های سیاسی در جامعه
4. وجود گروه‌های ثانویه (گروه های فشار) و یا با نفوذ در جامعه و رخنه‌كردن آن‌ها به منابع خبری
5. وجود تفكر و فرهنگ شایعه‌سازی و شایعه‌پردازی در جامعه
6. ناكار آمدی و نهادینه نشدن نظام ارتباطی
7. سردر گمی اجنماعی در زمینه كسب اطلاعات درست
8. فقدان اعتماد به رسانه‌های همگانی
9. وجود فضای بدبینی و سوءظن به منابع اطلاعاتی
10. وجود حاكمیت سانسور بر منابع خبری
11. اهمیت موضوع و تاثیر آن در زندگی فردی و اجتماعی مردم
12. عدم وجود اطلاعات دقیق و کافی درباره موضوع كه بعضاً بدليل سياست سانسور مطبوعات و رسانه ها موجب مي شود.
13. فقدان و یا کمبود سواد رسانه ای که باعث می شود مخاطب هر خبری را از سوی رسانه های رسمی یا غیر رسمی بپذیرد و یا توانایی تشخیص خبر از شایعه را نداشته باشد.
14. زمانيكه بعنوان نوعي خبر اميد بخش در نزد افكار عمومي مطرح مي شود.
15. اخبار ساختار شکن و جنجالی که غالباً فرصت و مجال بروز در رسانه های رسمی را ندارند و در واقع تابوهای رسانه ای هستند.

      اهداف شايعه پردازان در بحران هاي پس از پيروزي انقلاب اسلامي ايران:

     در دوران پس از پيروزي شكوهمند انقلاب اسلامي، بطوركلي شايعه پردازان با اهداف ذيل، اقدام به شايعه پردازي مي كردند. شناخت اين اهداف مي تواند براي جلوگيري از بروز اين پديده ي شوم افكار عمومي و مخلّ نظم و امنيّت در جامعه را بسيار مفيد باشد.   

1. شايعه پردازي با هدف به منزوي كردن جمهوري اسلامي ايران در زمينه هاي سياسي، امنيتي و اقتصادي در ابعاد داخلي و بين المللي
2. ايجاد سد دفاعي در برابر صدور انقلاب اسلامي ايران به ساير كشورهاي اسلامي و جهان سوّم از طريق پروژه ي ايران هراسي و بزرگ نمائي تسليحات دفاعي جمهوري اسلامي ايران به نحوي كه باعث ترس و وحشت نزد كشورهاي منطقه شود
3. شايعه پردازي خصوص گسترش ژئوپليتيك شيعه در منطقه خاورميانه و ظهور ناسيوناليسم مذهبي با گرايش شيعه
4. بي احترامي و هتك حرمت اركان اصلي هويت ايراني- اسلامي با نمايش فيلم ها و تصاوير دروغين در جهت ايجاد بدبيني نزد افكار عمومي نسبت به دين ( فيلم هاي 300 ، شاهزاده ايراني، بتي محمودي و از اين دست )
5. تضعيف ثبات امنيت اجتماعي در ايران با شايعه پردازي خصوص ارتباط ميان وقوع برخي زلزله ها در ايران با آزمايشهاي هسته اي و يا توزيع وسيع فرآورده هاي خوني آلوده
6. تضعيف وحدت ملي مانند شايعه سازي در رابطه با برخوردهاي دوگانه و تبعيض آميز حاكميت با اقليتهاي قومي ـ فرقه اي
7. به چالش كشاندن ثبات امنيت اقتصادي كشور مانند شايعه سازي درباره پيامدهاي وسيع تحريم هاي اقتصادي، قريب الوقوع بودن حمله نظامي و يا گسترش بيماريهاي فراگير در يك ناحيه خاص جغرافيايي
8. ايجاد شايعه در مورد بيماري حاد مسئولين عالي رتبه ي نظام توسط رسانه هاي بيگانه با هدف ارزيابي واكنش افكار عمومي نسبت به اينگونه وقابع و شناخت شرايط مناسب براي ايجاد بحران ( شايه بيماري رهبر معظّم انقلاب اسلامي، رياست محترم شوراي نگهبان، رياست محترم جمهور، و يا در اوايل انقلاب اسلامي شايعه بيماري حضرت امام خميني (ره) و ... )
9. ايجاد شائبه وجود اختلاف ميان مسئولين عالي رتبه نظام جمهوري اسلامي ايران در حوزه هاي استراتژيك مانند ترويج شايعه وجود اختلاف ميان تصميم گيران عرصه فعاليتهاي هسته اي و يا وجود اختلاف نزد رهبر معظّم انقلاب اسلامي و رياست محترم مجمع تشخيص مصلحت نظام و ...  

      انواع شايعه:

     بایساو، جامعه‌شناس روسی، برای دسته‌بندی شایعات، عامل زمانی را به عنوان شاخص اصلی در نظر گرفته و به شایعات خزنده، خصمانه، آتشین و غواص اشاره می‌کند که در ادامه به آن می‌پردازیم.

• شایعات خزنده

     این نوع شایعه به آرامی در بین مخاطبان گسترش می‌یابد و همراه احساسی مملو از رازداری ـ پچ‌پچ‌کنان و مخفیانه ـ رشد می‌کند تا به مرور زمان همه از آن خبردار شوند. شایعات مربوط به مقامات دولتی، حوادث مصیبت‌بار و خلاف‌کاریهای بزرگ و امثال آن از این نوع‌اند. شایعات خصمانه و رخنه‌ای نیز معمولاً از این مقوله‌اند. برای نمونه کارگرانی که هنگام صرف غذا در غذاخوری دور هم جمع می‌شوند، زمزمه‌هایی را در مورد وضع نامناسب کارفرا و مسائلی از این قبیل به یکدیگر منتقل می‌کنند و به دلیل آمادگی ذهنی در مورد ناعادلانه دانستن برخورد با کارگر و شرایط کار، بسیار راحت‌تر مطالب شنیده شده را قبول و باور می‌کنند. شایعات خزنده، به این دلیل می‌توانند خطرناک باشند که بدگمانی و دشمنی را بین افراد و گروههای ویژه‌ای در داخل یک سازمان، شهر و یا یک کشور برمي ‌انگیزند. به همین دلیل اگر افراد با گروه خاصی مخالف باشند و یا با آن خصومت داشته باشند شایعات مربوط به آن گروه را زودتر باور می‌کنند و آن را به دیگران منتقل می‌نمایند. نمونه ذيل را مي توان در زمره اين نوع شايعات دانست.

     مدتي است در برخي رسانه‌هاي خارجي و سايت‌هاي خبري و به تبع آنها بين مردم، شايعه گسترده‌اي درباره كسالت شديد رهبر معظم انقلاب اسلامي مطرح شده كه اين گزارش به اين موضوع پرداخته است.

«به نظر مي‌رسد كه در واقع (آيت‌الله) خامنه‌اي فوت كرده و يا در حال فوت است و نظام ايران تلاش دارد ارزيابي كند اگر اين خبر اعلام شود، چه اتفاق و واكنشي خواهد داشت و واكنش مردم چه خواهد بود. تازه‌ترين گزارش‌هاي پزشكي نشان مي‌دهند كه وقتي او (حضرت آيت الله خامنه اي) هفته گذشته از بيمارستان مرخص شد، دچار گردش‌ خون نامناسب، ضربان قلب ضعيف، فشار خون بالا و نارسايي شنوايي است و تقريباً بينايي در يكي از چشمان خود را از دست داده و از درد شديد كمر رنج مي‌برد. ظاهراً نمي‌تواند به تنهايي از روي صندلي يا تخت خويش برخيزد. همه اين عوارض ناشي از سرطاني است كه او به آن مبتلا است. با اين حال به پزشكان خود گفته است كه تا زمانيكه آمريكايي‌ها از منطقه خارج نشده‌اند و در لبنان، جمهوري اسلامي اعلام نشده باشد، زنده خواهد ماند»

     اين ادعاهاي «مايكل لدين» از اعضاي موثر موسسه «امريكن اينتر پرايز» است كه برخي او را مسئول طرح براندازي جمهوري اسلامي ايران معرفي مي‌كنند. ادعاهاي اين مقام امريكايي در تاريخ 10 ژانويه مصادف با 20 دي سال جاري منتشر شد و پيش از آن، در 4 ژانويه مصادف با 14 دي نيز در سايت www.pajamasMEDIA.com  به طور اشاره آمده بود. اين شايعه آغاز ماجرايي شد كه سپس برخي شبكه‌ها‌ي خبري مانند فاكس نيوز كه زير نظر پنتاگون عمل مي‌كند و برخي خبرگزاري‌هاي غربي ديگر، آن را دنبال كردند و اين روزها در سطح مردم اين سؤال با نگراني مطرح مي‌شود كه «از حال آقا چه خبر؟ مي‌گويند...» و ادعاهاي فوق تكرار مي‌شود.

     انتشار شايعه بيماري سرطان رهبر انقلاب اسلامي، موضوع بي سابقه اي نيست و بسياري از مردم به خاطر دارند كه از روزهاي نخستين پيروزي انقلاب اسلامي تا مدتها، عين همين بحث درباره بنيانگذار جمهوري اسلامي ايران حضرت امام خميني (ره) تكرار مي‌شد و راديو هاي عراق و اسرائيل بيش از ديگران آن را دنبال مي كردند. البته روشن است كه شخصيت‌هايي حتي در طراز رهبري انقلاب نيز همچون همه مردم ممكن است دچار عارضه‌اي يا كسالتي شوند. كما اينكه آيت‌الله خامنه‌آي نيز مدتي است دچار سرماخوردگي نسبتاً شديد شده‌اند كه آثار آن در صداي ايشان در آخرين ديدار نيز نمايان بود و به همين خاطر مقداري از برنامه هاي ايشان با توصيه پزشكان كاسته شد. جالب است كه ايشان همزمان با انتشار اين خبر (بخوانيد شايعه) ديدارها و ملاقات‌هاي عمومي مانند ديدار با مردم قم به مناسبت سالگرد قيام 19 دي و ديدار با شركت‌كنندگان در هم انديشي علماي اهل تسنن و تشيع در دومين همايش بزرگداشت ابن ميثم بحراني در 25 دي  داشته‌اند كه رسانه‌هاي مختلف از جمله صدا و سيما، متن، صدا و تصاوير آن را منتشر كردند.

     معمولاً چنين شايعاتي با اهداف چند گانه مانند ايجاد نگراني و اضطراب در مسئولان و مردم، ارزيابي واكنش مردم و ارزيابي نحوه واكنش مسئولين دستگاه‌هاي رسمي به چنين موضوعي ساخته و پرداخته مي‌شوند و ازهمين رو شايد لازم بود دستگاه هاي ذي صلاح، اطلاع رساني مناسبي را انجام مي دادند.

     اين ترفند در اوج جنگ 33 روزه جنوب لبنان و در مورد سيد حسن نصرالله نيز از سوي منابع رژيم صهيونيستي بكار گرفته شد.

•  شایعات آتشین

     این نوع شایعات که به آنها شایعات سخت و تند هم گفته می‌شود، به دلیل اینکه مخاطرات یا وعده‌های فوری را مطرح می‌کنند همانند آتشی که خرمن گندمی را می‌سوزاند، به سرعت و در زمان بسیار کوتاهی در جامعه منتشر می‌شود. این شایعات به خاطر اینکه بر احساسات و عواطف شدید متکی‌اند، بیشتر ناشی از دستپاچگی، خشم و یا سرور و شادمانی ناگهانی مثل ترس، وحشت و غضب بوده و چون در محیطی مملو از هیجان مطرح می‌شوند،‌ غالباً موجب واکنشی نیرومند می‌گردند. این نوع شایعه، بیشتر در زمان جنگها، فجایع و بحرانها به وجود می‌آید. تاریخ جنگ جهانی اول و دوم، جنگ ویتنام، جنگ خلیج‌فارس، انواع بی‌شماری از این نوع شایعات را به یاد دارد.

• شایعات غواص

     این نوع شایعه نیز که به آن شایعات پایدار هم گفته می‌شود پس از پیدایش، مدتی رواج می‌یابد، دهان به دهان نقل می‌شود، سپس مخفی شده و به اصطلاح آتش زیر خاکستر می‌شود. هنگامی که شرایط مناسب و مساعد برای ظهور و گسترش آن فراهم آید، دوباره سر برآورده و انتشار می‌یابد. القاء «دروغ بزرگ» تقلب در انتخابات و تكرار آن ذيل اين تاكتيك تعريف و توجيه مي شود. هزاران سايت اينترنتي همزمان با ده ها شبكه تلويزيوني غربي، با «تكرار» «دروغ بزرگ، تقلب در انتخابات رياست جمهوري دوره دهم، سعي در مخدوش كردن ذهنيت عمومي جامعه ايرانيان و تضعيف اعتماد ملي داشتند. شایعات جنگ اول و دوم، به دور از تفاوتهای روان‌شناختی، بسیار به یکدیگر شبیه بودند. شایعات و داستانهای منتشر شده در جنگ جهانی اول، پس از سال ۱۹۱۸ م، به مرور مخفی شدند، ولی با آماده‌شدن زمینه ظهور در سالهای ۱۹۳۹ م، تا ۱۹۴۵ م‌ ـ جنگ جهانی دوم ـ بار دیگر مطرح و پخش شدند. شایعه موسوم به زبان و تمبر پست نمونه روشنی از این نوع است. موضوع شایعه از این قرار بود: یک اسیر جنگی آمریکایی که هنگام جنگ جهانی دوم در بازداشتگاه ژاپن زندانی بود در سال ۱۹۴۲ نامه‌ای برای خانواده خود نوشت و برای آنان پست کرد. نامه حاوی مطلب غیر‌عادی نبود، فقط در انتهای نامه از خانواده خود درخواست کرده بود که تمبر روی نامه را جدا کرده و برای مجموعه او نگه دارند. از آنجایی که خانواده این سرباز می‌دانستند که او هرگز به جمع‌آوری تمبر علاقه‌ای نداشت از این درخواست شگفت‌زده شدند و به تفحص و تحقیق پرداختند. آنها تمبر نامه را جدا کرده و با کمال تعجب دیدند که در محل الصاق تمبر نوشته شده است: «دشمن زبان مرا قطع کرده است». در سال ۱۹۱۸ این شایعه درباره یک زندانی در آلمان نیز گفته شده بود. موضوع این شایعه در خلال جنگهای اول و دوم پخش شد. در صورتی که واقعیت آشکار که خلاف این داستان را اثبات می‌کرد، نادیده گرفته شده بود. به این معنا که اولاً نامه‌های اسیران فاقد تمبر بود و از نظر علمی در صورت بریده شدن زبان، به دلیل خونریزی شدید، مرگ فرد قطعی است، مگر آنکه فوری عمل جراحی شود.

• شایعات توهم‌انگیز

     بسیاری از شایعات به دلیل اضطراب عامه مردم به سرعت گسترش یافته و منتشر می‌شوند و در گوشه و کنار به گوش می‌رسند. مردم معمولاً از چیزهای مشابهی می‌ترسند و به همین علت آمادگی پذیرش، باور و بازگو کردن شایعات مربوط به آنها را دارند. شایعات توهم‌انگیز یا وهمی که بر اساس خوف، بیم و وحشت مردم رواج می‌یابند و در ایجاد آنها میل و رغبت، جایگاهی ندارد به شایعات شیطانی نیز معروف‌‌اند. شایعات انتشار یافته در سالهای آخر جنگ عراق و جمهوری اسلامی ایران مبنی بر استفاده رژیم عراق از بمبهای شیمیایی در بمباران شهرها و مناطق مسکونی از این نوع بودند. یعنی درست زمانی که بیشتر مردم در مقابل شایعه استفاده عراق از بمبهای شیمیایی در جنگ شهرها، هراس و اضطراب خود را نمایان کردند؛ به همین سبب، آماده پذیرش انواع شایعات ترس‌آور و اضطراب‌انگیز شدند.

علاوه بر تقسیم‌بندی فوق، انواع دیگری از شایعات وجود دارند که به اختصار عبارتند از:

• شایعات رؤیایی

     شایعاتی که براساس یک یا چند آرزو و یا حتی امید واهی شکل می‌گیرند و باعث می‌شوند مردم احساس شادمانی بیشتری کنند و نسبت به آینده امیدوارتر شوند. این نوع شایعات بیان‌کننده آرزوها، امیدها و رؤیاها هستند و از شادمانی و خو‌ش‌بینی شایعه‌پراکنان حکایت دارند. به مردم اطمینان خاطر می‌بخشند و آینده روشنی را نوید می‌دهند.

نمونه‌ای از شایعات رؤیایی را می‌توان پس از حمله ژاپن به بندر پرل هاربر ملاحظه کرد. مردم آمریکا، پس از حمله نیروهای ژاپن به این بندر، برای مدت کوتاهی به شایعات رؤیایی که بین آنان منتشر بود دل خوش کرده بودند.

•  شایعات هیجانی

     شایعاتی‌اند که باعث تخلیه هیجان عمومی در رابطه با موضوع آن می‌شوند. ریشه این نوع شایعه، معمولاً در نیاز اجتماعی به بروز هیجانات ناشی از یک موضوع است. شایعه زلزله سال ۱۳۷۷ تهران یکی از ملموس‌ترین این نوع شایعات است. با آنکه از طریق رسانه‌های رسمی اطلاعات زیادی را به مردم داده بودند و مردم به درستی مطلع بودند که زمان دقیق هیچ زلزله‌ای تاکنون به کمک بشر و با علم امروز او پیش‌بینی شدنی نیست. اما از آنجایی که شایعه وقوع زلزله، هیجان بسیار شدیدی را ایجاد کرده بود، حتی افراد مطلع هم خود به عاملی برای اشاعه شایعه تبدیل شده بودند.

     مطالعه آسیب‌های انسانی (که جزء آسیب‌های اجتماعی است) از دیرباز مورد توجه متفکران و اندیشمندان اجتماعی بوده است. در این برهه از زمان، رشد جمعیت، پیشرفت علم و فناوری و آموزش آن به دیگر نسلها، تفکیک نقشهای اجتماعی و تقسیم کار اجتماعی سبب شده، تا برای هر چه بیشتر و بهتر برطرف شدن نیازها مؤسسات، نهادها و سازمانهایی پدید آیند.

برخی از شایعات منتشر شده در خصوص زلزله سال ۱۳۷۷ عبارت بودند از:

1. زلزله‌ای با شدت بیش از ۷ ریشتر در یکی از های تیر و مرداد در تهران رخ می‌دهد.
2. زلزله تهران در روز ۱۹ تیر  به وقوع خواهد پیوست.
3. مسئولان پیش‌بینی کرده‌اند با توجه به تخریب بسیار بالای این زلزله، دو میلیون نفر جان خود را از دست خواهند داد.
4. زلزله در نیمه‌های شب و یا اوایل صبح شهر تهران را می‌لرزاند.
5. نیروهای مختلف از جمله هلال احمر و نیروهای نظامی و انتظامی به حالت آماده‌باش درآمده‌اند و چادرهای زیادی در اطراف تهران برپا شده است.

•  شایعات وحشت

     این نوع شایعات موجب بروز رفتار در مخاطبان می‌شوند و مردم را به تحریک وا می‌دارند. در این نوع شایعه، خطر واقعی، ملموس و فوری است و شنوندگان به شدت تمایل دارند در مورد آنها فوری و شدید کاری انجام دهند. مانند شایعه نزدیک شدن دشمن به شهر، که به شدت حامل پیام خشونت و افراط است. در چنین حالتی، شایعات، خصیصه‌ای جنون‌آمیز پدید می‌آورند و افراد نیز از نظر روانی در این مورد به شدت تلقین‌پذیر‌اند.

     افراد می‌کوشند، مقداری از مهم‌ترین اموالشان را همراه خود برداشته و با خانواده‌هایشان از شهر دور شوند تا از گزند و صدمه دشمن در امان بمانند. این افراد با این حرکت خودشان به یک شایعه تبدیل می‌شوند و به دلیل آنکه مردم آنها را مضطرب و در حال فرار می‌بینند، شایعه را حقیقت پنداشته و باور می‌کنند و آنان نیز برای دور شدن از دشمن اقدام می‌کنند و در نتیجه وحشت بر مردم حاکم می‌شود. برای مثال در نهم خرداد  سال ۱۳۶۷ همزمان با اعلام وضعیت قرمز در شهر مرزی ایلام، دیوار انبار کارخانه آرد شهر تخریب شد و شایعه بمباران شیمیایی به وسیله دشمن به سرعت در شهر منتشر شد. اصل خبر که به وسیله خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران مخابره شده این چنین است:

« به دنبال اعلام وضعیت قرمز در شهر ایلام و انتشار غبار سفید رنگ مربوط به یک انبار آرد در این شهر، شایعه بمباران شیمیایی به شدت قوت گرفت و گروههای زیادی از مردم که طی چند روز اخیر به شهر بازگشته بودند شهر را ترک کردند. به گزارش خبرگزاری جمهوری اسلامی در ساعت ۴۰/۸ دقیقه صبح امروز (دوشنبه) پس از اعلام وضعیت قرمز در قسمت شمالی شهر، غبار سفید رنگی مشاهده شد و بوی بد نیز در این قسمت از شهر به مشام می‌رسید پس از قوت گرفتن شایعه بمباران شیمیایی شهر، در حالی که هواپیمایی نیز مشاهده نشد از شهرداری کسب اطلاع شد، غبار سفید و بوی نامطبوع مربوط به انبار آرد شهرداری در شمال شهر ایلام بود، که به علت رسیدن آب به آردهای انبار و ایجاد تخمیر و گاز در محیط بسته، دیوار این انبار همزمان با وضعیت قرمز تخریب شد و بوی نامطبوع خمیر در سطح شهر پیچید. اضافه می‌شود به هنگام مخابره خبر، تعداد کثیری از مردم در اطراف انبار آرد یاد شده اجتماع کرده و اطمینان یافتند که اثرات یاد شده ناشی از این محل است»

     يا به مثال ديگر مي پردازيم. پيش از حمله ايالات متحده به عراق در مارس 2003، رسانه هاي آمريكايي تلاش تبليغاتي گسترده اي انجام دادند كه عراق به توليد جنگ افزارهاي هسته اي مي پردازد و حامي تروريسم است و با اين شيوه سعي كردند تا افكار عمومي از رژيم سياسي عراق و صدام حسين- كه انسانيت زدايي شده بود- احساس ترس كند و براي حمله آمريكا توجيه سازي شود.

     از طرفي ديگر به شهروندان عراقي چنين القاء مي شد كه آمريكا دنبال تغيير رژيم سياسي عراق - كه حامي تروريسم است- بوده و به دنبال ايجاد فضاي آزاد در جامعه عراق هست و خواهان تحقق دموكراسي براي آنان بوده و اين جنگ مورد حمايت ساير كشورها و نيز سازمان ملل است.

     از سوي ديگر دستگاه تبليغات رواني آمريكا به نيروهاي عراقي هشدار داده بود كه با بزرگترين و مخربترين تسليحات نظامي جهان مورد هجوم قرار خواهند گرفت، بنابراين به سود آنها خواهد بود كه تسليم نيروهاي متحد گشته و كشورشان از شر صدام حسين رها شود. در حالي كه عراق بعد از چند سال از سقوط صدام، هنوز درگير بحران اختلافات داخلي است و مركز پرورش تروريسم در منطقه شده است.

     اين شيوه حتي در مورد فعاليت هسته اي ايران نيز ادامه يافته است كه ايجاد دلهره در نزد اذهان عمومي جامعه عرب منطقه و به وحشت انداختن سردمداران اين حكومت ها، حتي دول غربي از جمله اهداف اين نوع شايعه افكني مي باشد. و يا شايعه توقف تانكرهاي حامل سوخت برای افغانستان در مرز دوغارون ایران كه باعث ايجاد تحركاتي ضد ايرانی درافغانستان شد و عده اي معدود مقابل کنسولگري ايران در شهر هرات، تظاهرات کردند و از مقامات ايراني خواستند به توقف تانکر‌های حامل سوخت در مرز افغانستان، پایان دهند. هرچند اين خبر تا حدي صحت داشت امّا شدّت آن به حدّي كه ادعا مي شد نبود و درواقع كشاندن افكار عمومي داخل ايران و افغانستان به سمتي كه يادآور تكرار وقايع تلخ و كينه دوزانه دوره طالبان بود.  

     برخي شايعات ديگر كه در طول دوران انقلاب اسلامي ايران، همواره در سطح جامعه و حتبي رسانه هاي داخلي و برون مرزي تا مدّتها به چشم مي خوردند مانند رویت تصویر حضرت امام خميني (ره) در کره ماه كه به نوعي در واقع به سخره گرفتن باورهاي مذهبي ايرانيان بود و به قدري اين شايعه در برحه اي از زمان افكار مردم را به خود مشغول كرده بود كه انكاركنندگان آن را كافر مي پنداشتند و درحقيقت نوعي سنجش افكار عمومي نيز در آن زمان در وراي اين شايعه پنهان شده بود. و يا شايعه بمباران هسته اي جمهوري اسلامي ايران و استقرار نيروهاي متحد غرب و ناتو در مرزهاي جنوبي كشور باعث شده بود كه بسياري حتّي در انديشه فرار از خانه و كاشانه ي خود باشند. حتّي شايعه وقوع زلزله در تهران نيز در زمره همين شايعات مي توانند قرار بگيرند. شكل ديگري از شايعه نيز با هدف ترور شخصيتي افراد صورت مي گيرد. شايعات اموال و دارایى‌هاى کلان برخی مسوولان کشوری و يا چند همسر گزيني آنان و از اين دست شايعات كه صرفاً با هدف تضعيف حاكميت و مشروعيّت نظام و القاي ناكارآمدي نظلام جمهوري اسلامي ايران صورت مي پذيرد. هرچند در معدود مواردي واقعيت نيز دارد امّا تعميم بخشيدن به آن مي تواند نقش سياسي خود را به درستي ايفاء نمايد.

     اگرچه عده ای هدف شایعه را تلاش در جست وجوی حقیقت حوادث و مطالب بیان می نمایند و خصوصاً آن را ناشی از کمبود اطلاعات واقعی و شفاف و علاقه مردم به دانستن بیان می کنند اما واقعیت این است که ظرافت سازندگان شایعه و همراه نمودن بخشی از جامعه در جریان نشر شایعه نمی تواند صرفاً در راستای دلایل فوق باشد بلکه اهدافی پیدا و پنهان در جریان تولید و نشر شایعه وجود دارد که بدان معنا می بخشد.

     در تمامي مثالهائي كه آورده شد، شايعه سازان، اهداف مشخصي را دنبال مي كنند كه در ذيل به برخي از آنان به صورت تيتروار اشاره مي كنيم.

1. ايجاد بدبيني نسبت به مسؤلان يك جامعه
2. افزايش نگراني و اضطراب در مردم
3. بهره برداري سياسي
4. بهره برداري اقتصادي ( شايعه زلزله در تهران و كاهش قيمت زمين در تهران و افزايش آن در شمال كشور)
5. ترور شخصيت ( مال اندوزي و چند همسر گزيني مسئولين كشوري و غيره ...)
6. ايجاد فضاي ناسالم اجتماعي
7. ايجاد تقابل و صف بندي ميان قشرهاي مختلف
8. سرگرمي و وقت گذراني

     البته، انگيزه هاي ديگري نيز در انتشار شايعه وجود دارد كه بيشتر به نيازهاي فردي شايعه ساز و شايعه پرداز پاسخ مي دهد . مانند:

• ايجاد وجاهت اجتماعي: در مواردي شايعه به انتقال دهنده پيام ، نوعي اعتبار مي بخشد و او را به طور ظاهري مهم جلوه مي دهد . هر چند منبع پيام نامشخص است ، اما شايعه ساز طوري وانمود مي كند كه با افراد مهم و ذي نفوذ جامعه در ارتباط است.
• فرافكني: در اينگونه مواقع فرد مي خواهد ، آرزوها ، ترس ها و ... را از خود دور كند.
• پرخاشگري: ممكن است فرد به منظور صدمه زدن به ديگران شاي عه را انتقال دهد . او قصد تهمت زدن به ديگران دارد.
• خودشيريني: شايعه ساز براي اينكه مورد خودشيريني ديگران واقع شود اقدام به پخش اخبار نادرست مي كند .

      خنثي سازي شايعه:

     براي كنترل شايعه، مي توان روش هاي ذيل را دنبال كرد:

1. آگاه نگه داشتن مردم نسبت به رویدادهای اجتماعی، اطلاع‌رسانی سریع و صحیح مگر در موارد استثنایی که فاش شدن رازی را به‌دور از هر مصلحتی در پی داشته باشد.
2. تلاش در جهت زدودن اضطراب و نگرانی عمومی مانند رفع بعضی از نگرانی‌‌های عمومی، نظیر دسترسی به مراکز بهداشتی و خدمات درمانی، برخورداری از تصویری مثبت و روشن به آینده‌ی خود و...
3. دانش‌افزایی عمومی، تعمیق بینش مردم و آشنا کردن مردم با شایعه از طریق هنر و فعالیت‌ها ی سینمایی، ترجمه و تألیف و برگزاری کارگاه‌ها ی آموزشی در زمینه‌ی شناساندن یت شایعه و آثار سوء آن و آموزش ساده‌‌ترین روش‌ها ی ارزیابی و سنجش صحت و سُقم خبرهای مشکوک و آموزش طریق مقابله به کودکان و ... در پیشگیری بسیار مؤثر است. در مقابل شخص شایعه گو بگوییم آیا می‌توانید شخصاً صحت آن را ثابت کنید؟ مستندات شما در ارتباط با این خبر چیست؟ از کدام منبع شنیده‌اید ؟ همه‌ی افراد باید بدانند که شایعه یک پدیده‌ی غیرقابل اعتماد است. شایعه اغلب دروغ و بی‌اساس است. هیچ فرد عاقل و هوشیاری به شایعه اعتنا ندارد. شایعه ابزار دشمن است. شایعه آفت رشد معنویت است. زمینه‌ساز بی‌تفاوتی و رفتارهای نسنجیده است. شایعه مخرب آرامش و شکننده‌ی چرخ ارزش‌ها و سست کننده‌ی مصونیت‌ها ی احتماعی است. شایعه مشغولیت بیهوده‌ی ذهن و واماندن از حرکت‌ها و رسیدن به مقصد‌ها است.
4. هماهنگی و استمرار در ارائه‌ی اطلاعاتی صحیح: هماهنگی و ثبات در اطلاع‌رسانی و بیان دقیق رویدادها از سوی کارگزاران و منابع مؤثر خبری عامل مؤثری در پیشگیری از شایعه است. وجود سخنگوی پر قدرت، شجاع، صدیق، مورد اعتماد و محبوب از نظر مردم در رأس دفاتر ارتباط عمومی و ... برای تصدی اطلاع‌رسانی بسیار مؤثر است. هنگی بین ارگان‌های دولتی و غیر دولتی نیز نقش مؤثری در اطلاع‌رسانی به موقع دارد.
5. بی‌توجهی به شایعه‌های ضعیف و عدم تکرار شایعه: هرگونه حساسیت به شایعه‌ای که هیچ گونه توجیه منطقی ندارد خصوصاً از طرف مسؤولین در قوّت بخشیدن به شایعه نقش زیادی دارد. شایسته است که در این مورد توضیح ارائه نگردد.
6. اگر هر شایعه‌ای متضمن بخشی از حقایق باشد، شایسته است از طرف مسؤولین حقایق موجود مورد تأیید قرار گیرد. بهتر است بدون اشاره به شایعه باشد. مثلاً اگر یکی از مسؤولین به کشور الف جهت شرکت در کنفرانس رفته، ولی شایع شده که فرار کرده است، باید بدون توجه به شایعه رفتن او را به خارج مورد تأیید قرار داد.
7. وجود تلفن گویا ضروی است: در کارخانه‌ها و شرکت‌ها ی بزرگ تولیدی جهان خط تلفن به نام تلفن شایعه تدارک دیده شده است تا کارکنان آن شرکت به محض شنیدن شایعه یا خبر مهمی بی‌درنگ برای ارزیابی با آن تماس بگیرند و با مدیران رسمی صحبت کنند. باید توجه داشت واقعیت‌ها ی ملموسی را که بالاخره مردم می‌دانند نباید پنهان کرد.
8. صدرو بیانیه‌ی رسمی: بیانیه باید بسیار کوتاه و سریع و روشن باشد نه دارای حاشیه و ابهام و توجیه‌برداری که خود بر شدت شایعه می‌افزاید. بیانیه باید برای مکان خاص شایعه باشد. مثلاً برای شایعه در دانشگاه باید نسبت به همان‌جا بیانیه صادر کرد و ... . صدور به موقع و سریع بیانیه‌های مختصر و مفید و مؤثر و یا ارائه‌ی توضیحات شفاهی متین و جزیل و گیرا در خنثی نمودن شایعات و توطئه‌های خبری و تقویت باورهای مثبت مردم بسیار مؤثر و مفید خواهد بود.
9. برگزاری جلسات حضوری و گفت و شنود صمیمی مثلاً در دانشگاه‌ها، دبیرستان‌ها و ... یا در تلویزیون، مکالمه‌ی تلفنی و...
10. اگر منبع شایعه مشخص باشد جهت دفاع از خود و حقوق مردم و زدودن جوّ ناامنی باید اقدام قانونی در ریشه‌کنی منابع آن صورت گیرد.
11. تشکیل ستاد ویژه‌ی خبری و کنترل شایعات با شرح وظایف و سؤال‌های روشن و سریع و اقتدار کامل و جامع
12. انتخاب فردی قوی، کارآمد و توانا با قدرت ارزیابی و قضاوت فوق‌العاده، آشنا به مبانی روان‌شناختی شایعه، متعهد و مورد وثوق و اعتماد مردم جهت سرپرستی ستاد
13. تعیین هیأت مشاوران روانی، اجتماعی و فرهنگی، سیاسی و نظامی
14. برقراری ارتباط مؤثر با اقشار مقتدر و جلب حمایت‌های مردمی و ایجاد احساس تعهد و حساسیت هر چه بیشتر در بین گروه‌های مختلف به خصوص نسل جوان و سرآمد جامعه نسبت به مصالح ملی و وحدت و یکپارچگی و اقتدار ملت و کارگزاران کشور
15. استقرار پایگاه‌های خبری و اطلاع‌رسانی سراسری و منطقه‌ای و فراهم نمودن تمهیدات ملاقات ضروری مراجعان یا مسؤولین شناخته شده و مورد وثوق پایگاه‌های خبری با ارائه و یا دریافت اطلاعات لازم
16. تعیین کمیته‌های تخصصی بررسی یت شایعات و میزان آثار اجتماعی نامطلوب در سطح جامعه و انجام پیگیری‌های لازم برای شناسایی منبع یا منابع اصلی تولید و انتشار شایعه
17. اطلاع‌رسانی صحیح و به موقع به مبلغان دینی و مدیران ارشد جامعه و توجیه ایشان نسبت به شرایط خاص جامعه و ضرورت تلاش در پیشگیری از شیوع شایعات مخرّب و آسیب‌های روانی و اجتماعی متأثر از آن " برگرفته از كتاب شايعه و روش هاي مقابله با آن نوشته غلامعلي افروز "

نتيجه گيري:

     گسترش فضاى رسانه اى در طي يكصد سال اخير، باعث تقويت محیط هاى مجازى در جنگ هاى روانى نامتقارن و یا شایعه پراکنى هاى براندازانه شود. در شرايطي اين اتفاق افتاده است كه همه روزه شاهد گسترش رسانه ها، وبلاگ ها، وب سایت ها، پست هاي الکترونیکى ، پیامک هاى تلفن همراه و شبكه هاي مجازي اجتماعي مانند فيس بوك و ... مي باشيم و گسترش اين امكانات عملاً  امکان ردیابى مرجع شایعه پراکنى را از دولت ها گرفته است و تبادل غیررسمى اخبار و اطلاعات نیز به همين ترتيب با توجه به فن آوري هاي فراهم شده در دنياي مجازي صد چندان شده است. لذا، همانطور كه قبلاً نيز گفتيم  مسئله استراتژيك آسیب پذیرى امنیت اجتماعى نسبت به رواج شایعات و تلاش دشمنان در جهت ترویج شایعات سیاسى، امنیتى، اقتصادى و اجتماعى با هدف شکاف سازى و بى اعتمادى میان جامعه و سطوح حاکمیت، مي تواند دليل استواري باشد براي متولیان امر بویژه صدا و سیما و نهادهاى اطلاعاتى ـ امنیتى تا با بررسي دقيق شایعات برانداز و ریشه یابى آنها، نسبت به پیامدهاى ترویج آن، جامعه را آگاه نمایند. هر چقدر اين اقدامات از جانب دولت و سازمان هاي ذيربط ضعیف تر باشد به همان نسبت مطمئناً ابزارها و شیوه هاى شایعه پراکنى دشمن نيز قوى تر و منسجم تر و همچنین موضوع شایعه حساس برانگیزتر خواهد بود و در نتيجه سرعت و ضریب تأثیر شایعه نیز افزایش خواهد يافت. جامعه ما مانند بسياري جوامع ديگر، دستخوش اين بيماري اجتماعي بحران زا بوده و متأسفانه وجود افراد فاقد شاخصه هاي اخلاقي سياسي و مذهبي كه اقدام به شايعه سازي مي نمايند باعث شده تا اين بيماري به شدّت گسترش نمايد، از سوي ديگر ويژگي خاص نظام اسلامي ايران كه ايدئولوژي مسلط و حاكم بر جهان (ليبرال_دموكراسي) را به چالش جدي كشانيده، دشمنان زيادي را براي نظام ما به وجود آورده است و طبيعي است يكي از ابزارهاي مفيد و مؤثر در جهت ايجاد جنگ رواني و تبليغاتي عليه نظام اسلامي، دست زدن به شايعه سازي و شايعه پراكني است. نظام اسلامي ما هم در مقابله با اين پديده، اقدامات مؤثر _هر چند ناكافي_ انجام داده و مي دهد؛ علي رغم برخي كاستي ها، به سوي اطلاع رساني دقيق و شفاف پيرامون موضوعات اساسي و مهم، در حال حركت مي باشد. اما بايد به اين واقعيت نيز توجه داشت كه متأسفانه خصوصيت شايعه آنست كه خيلي راحت، سريع انتشار مي يابد، اما مقابله با آن بسيار مشكل مي باشد خصوصاً امكان ندارد در مورد هر شايعه اي كه در جامعه وجود دارد بتوان تكذيبيه صادر نمود. گوناگوني شايعات و درجه اهميت آنها طبيعتاً روش هاي دفع آنها را نيز با مشكل روبرو ساخته است و تنها مي توان به بخشي از آنان كه از اهميت و گستردگي بيشتري برخوردارند رسيدگي و ابهام زدايي نمود. از اين رو علاوه بر اطلاع رساني دقيق، شفاف و به موقع، بالا بردن سطح قدرت تحليل و بينش افراد جامعه در زمينه هاي گوناگون، از اهميت به سزايي برخوردار است و به حمد لله در اين بخش نيز به نظر مي رسد جامعه در مقايسه با بسياري از جوامع به اصطلاح پيشرفته كنوني از وضعيت بسيار خوبي برخوردار باشد به گونه اي كه عموم افراد جامعه ما توانايي هضم و تحليل اخبار صحيح از ناصحيح را تا حدود زيادي دارند و به راحتي تحت تأثير شايعات و جوسازيها قرار نمي گيرند.

     و بالاخره نظام اسلامي در مقابل مراكز شايعه پراكن اعم از نشريات، مطبوعات، رسانه ها و سايت هاي شبهه افكن اقدامات مناسبي _هر چند ناكافي_ چه از نظر برخورد قضايي و مجازات اسلامي و چه از نظر فيلتر گذاري و ... داشته و دارد. نتيجه آنكه، هر چند رد شايعات اقدامي مناسب به نظر مي رسد ولي در كنار آن بايد مسائلي نظير گستردگي، تنوع شايعات و مراكز شبهه افكن و ممكن نبودن رد تمام شايعات از يك سو و همچنين بالا بردن سطح تحليل و بينش سياسي، اجتماعي، اقتصادي و ... ، مردم به عنوان مهمترين عامل توجه داشت. 1. اطلاع رساني دقيق، شفاف و به موقع پيرامون مسائل، موضوعات اساسي و چالش انگيزي كه ممكن است دشمن يا افراد ناسالم و مغرض، با استفاده از آن به تخريب وجهه نظام اسلامي بپردازند. كار فرهنگي مستمر و دقيق براي بالا بردن سطح تحليل افراد، كه به نظر مي رسد مهمترين عامل براي حفظ جامعه از آثارتخريب شايعه باشد و برخورد فيزيكي با مراكز شبهه پراكني نيز مي تواند در برخي جاها و شرايط مثمرثمر باشد.

     بايد توجه داشت که همه ما، به عنوان عضوي از پيکره اجتماع اين وظيفه خطير را بر عهده داريم که از شايعه و شايعه سازي جلوگيري کنيم چرا که اگر روزي عضوي از اعضاي اين پيکره واحد آسيب ببيند و در تيررس قرار داشته باشد، هر کدام از ما به نحويي از اين آسيب ها مصون نخواهيم بود. بنابراين ضروري است که به نکات و اصولي که براي غلبه بر شايعات در ادامه مي آيد، توجه کنيم تا بتوانيم در مقابل شايعه مقاومت و بر آن غلبه کنيم:

·    يک رسانه خبري، بايد رسالت خبري خود را به بهترين نحو ممکن انجام دهد، اما نبايد خبر را چنان دگرگونه جلوه دهد و عقايد شخصي و سياست هاي خبري خود را در آن دخيل سازد که همين اخبار خميرمايه شايعه گردد. در واقع بايد رسانه هاي خبري براي خود «خط قرمز خبري» داشته باشند.

·    اگر رسانه هاي خبري، رسالت خبري خود را با صداقت تمام به انجام رسانند در اين صورت افراد جامعه بايد به اظهارات رسمي و اخباري که از سوي رسانه هاي خبري معتبر داخل کشور انتشار مي يابد، ايمان و اطمينان داشته باشند، چرا که زماني که توده مردم اطمينان خود را به اين اظهارات و اخبار از دست بدهند، شايعات انتشار خواهند يافت.

·    بعد از انتشار اخبار رسمي و واقعيات، مطبوعات، راديو و تلويزيون به انتشار هر چه وسيع تر اين اخبار و واقعيات کمک کند و تفاصيلي که در اين ميان مطرح مي شود، و ممکن است افراد سودجو و فرصت طلب از آنها براي شايعه پردازي استفاده کنند، خذف کرده و حقايق را به اطلاع عموم مردم برسانند.

·    تقويت سطح فرهنگي جامعه نيز کمک خواهد کرد تا افراد جامعه به اخبار موثق و دقيق دسترسي داشته باشند و خود شايعات را از اخبار درست تشخيص دهند چرا که وقتي افراد جامعه شايعه را در هنگامي که با آن روبرو مي شوند، نشناسند و زماني که از باور کردن شايعه به دليل شايعه بودنش پرهيز ننمايند، مي توان استنباط کرد که افراد آن جامعه در برابر شايعات به مرحله آگاهي نرسيده است و در برابر آن مصونيت نيافته است و اين مي طلبد که در اين عرصه کارهاي بسيار وسيع انجام گيرد تا افراد جامعه از عوارض منفي شايعه آگاه شوند. براي اين منظور مي توانيم از آموزش هاي رسانه اي، کتب، مقالات، برنامه هاي تلويزيوني و… استفاده کنيم.

·    در ارسال اخبار، بايد رسانه هاي خبري به اين امر مهم توجه داشته باشند که يکي از عوامل اصلي شايعه پردازي، «اهميت موضوع» و «ابهام در موضوع» است، بنابراين ضروري است که رسانه هاي خبري، از هر گونه ابهامي در ارسال اخبار به سوي مخاطبان پرهيز کنند و به بيان واقعيات به همراه شفاف سازي موضوع بپردازند.

·    بايد توجه داشت که هميشه سانسور خبري، و افراط و تفريط در اين امر نتيجه بخش نبوده و اغلب نتيجه معکوس به همراه دارد، بنابراين ضروري است که خبرنگاران و سردبيران محترم رسانه هاي خبري تا حد ممکن از افراط و تفريط در سانسور خبري اجتناب ورزند.

·        گاهاً ديده مي شود که ايجاد يک مشغوليت خاص ذهني و فکري و همچنين اشغال بيش از حد معقول براي اکثريت افراد جامعه خود عامل انتشار شايعه خواهد گشت چرا که در اين وضعيت برخي از افراد جامعه اميالي را مخفيانه در خود خواهند پروراند و عوامل ناراحتي و اضطراب را به ذهن خود راه خواهند داد که اين امر سبب خواهد شد اين افراد به حدس و گمان بپردازند و در دستبرد شايعات قرار گيرند. بنابراين ضروري است که به اين نکته مهم نيز توجه اساسي داشته باشيم.

·    به جرات مي توان گفت که در اشاعه شايعات، به خصوص شايعات هجومي مسموم، افراد دشمن در ترويج آن نقش اول و اصلي را بازي مي کنند بنابراين مي توان با پرده برداشتن از تبليغات دشمن و با مبارزه با مروجان شايعات، از اشاعه شايعه در جامعه توسط اين افراد جلوگيري کرد. 9- آموزش هاي ويژه براي آشنايي روزنامه نگاران، خبرنگاران، سردبيران رسانه ها و مطبوعات و ساير رسانه هاي خبري با شايعه، انواع شايعه و شيوه هاي مقابله با آن، مي تواند به اين افراد کمک کرده تا در حالي که رسالت خبري خود را انجام مي دهند، به تشخيص شايعه و شايعه سازان پرداخته و با آنها مقابله کنند. براي موفقيت بيشتر در اين امر مي توانيم ستادها يا سرويس هاي ويژه اي براي تشخيص شايعات و کنترل و بررسي مستمر و سنجيده اخبار در داخل اين رسانه هاي خبري تشکيل دهيم.

·    اگر يک رسانه اي به هر دليلي، آگاهانه و يا ناآگاهانه به اشاعه شايعه مي پردازد بر ديگر رسانه هاي خبري است که از انتشار اخبار اين رسانه اجتناب کنند، نه اينکه به نقل از آن رسانه خبري، همان شايعات را تکرار کرده و به اشاعه هر چه بيشتر شايعات کمک کنند.

·    دولت و دستگاه هاي اجرايي اين وظيفه خطير را برعهده دارند که با هر رسانه اي که به شايعات دامن مي زند، برخورد جدي داشته باشند و هيچ استثنايي براي اين رسانه هاي خبري قائل نشوند. متاسفانه امروز بيشتر شايعات مربوط به سايت هاي خبري شخصي است که هيچ گونه کنترل و نظارتي بر روي اين سايت ها وجود ندارد.

·    اعتماد به دستگاه حاکمه از رياست دولت مجريه گرفته تا کوچکترين مامور دولتي مسئله اي اساسي در مقاومت در برابر شايعات به شمار مي رود؛ در صورتي که مردم به مسئولين نظام و دولتمردان نظام مقدس جمهوري اسلامي اعتماد داشته باشند، نظارت بر انتشار اخبار و کمبود اطلاعات را خواهند پذيرفت و شايعاتي را هم که خواهند شنيد، دروغ و نادرست به شمار خواهند آورد و به اين آگاهي خواهند رسيد که اگر دستگاه هاي دولتي بر انتشار اخبار نظارت دارد و اطلاعات کمي در اختيار آنها قرار مي گيرد به دليل اين است که دشمنان نظام از اين اطلاعات براي ضربه زدن به اين نظام سوء استفاده نکنند. بنابراين بر مسئولين اجرايي نظام، و مديران پست هاي کليدي دولت به ويژه سخنگويان هيات دولت، مجلس و ساير قواي اجرايي کشور است که به بيان حقايق در سخنراني ها و مصاحبه هاي خود بپردازند تا اعتماد افراد جامعه را به دست آورند.

     به ياد داشته باشيم که مي توانيم با تقويت اراده و ايمان ديني، پرهيز از دروغ، تهمت و افترا، کم گويي و گزيده گويي (کم گوي و گزيده گوي چون در)، و با فراهم کردن توليد و اشتغال براي مردم به مقاومت در برابر شايعات ادامه دهيم و بر شايعات غلبه داشته باشيم.

تحقيق: خ.جوان

دانشجوي كارشناسي ارشد علوم سياسي

---

منابع:

• مهرآرا، علی اكبر (۱۳۷۳)؛ زمینه روان شناسی اجتماعی؛ انتشارات مهرداد
• آل‌پورت، گردن و پستمن، لئو؛ روان‌شناسی شایعه، تهران، مرکز تحقیقات و مطالعات و سنجش برنامه‌ای صدا و سیمای جمهوی اسلامی ایران، چاپ دوم، 1374
• کوئن، بروس؛ مبانی جامعه‌شناسی، غلامعباس توسلی و رضا فاضل، تهران، سمت، چاپ سوم، پائیز 1373
• صلاح نصر؛ جنگ رواني (كلامي)، ترجمه: محمودحقيقت كاشاني، تهران، سروش (انتشارات صدا و سيما)، 1380
• دکتر حسین حسینی، اصول و مبانی عملیات روانی
• محمد سلطانی فر، کتاب جنگ روانی
• افكار عمومي ، لازار ژوديت ، ترجمه مرتضي كتبي ، نشرني ، تهران، 1380
• شايعه و روش هاي مقابله با آن نوشته غلامعلي افروز